[254:] LXI.
Es kommt der Tod - jetzt will ich sagen
Was zu verschweigeu ewiglich
Mein Stolz gebot: für dich, für dich.
Es hat mein Herz für dich geschlagen.
HEINE.
In onze dagen heeft ieder het recht - of matigt het zich aan - om
den mannen, bij wien het roer van den staat berust, te raden, opmerkzaam
te maken, de les te lezen, te vermanen en op hun plicht te wijzen.
Er wordt van dat recht een ruim gebruik gemaakt, onze couranten en
brochures bewijzen het; alles, tot zelfs de geringste zaakjes, worden
besproken, behandeld en nog eens behandeld; met alles bemoeit men
zich. Daarom is het dubbel verwonderlijk, dat van al die raadgevende
wijzen nog geen enkele op het denkbeeld is gekomen der Indische Regeering
een maatregel voor te stellen, die zeker strekken zou om den roem
te verhoogen der veelgeprezen 'Koningin van het Oosten:'
Het zou deze maatregel zijn: " De Regeering vaardigt een gebod
uit, dat de reiziger, die voor de eerste maal Batavia betreedt, van
af het oogenblik, dat hij de mailboot verlaat, wordt geblinddoekt.
Geblinddoekt wordt hij in een rijtuig geplaatst, geblinddoekt wordt
hij voort-
[255:]
gereden tot op het midden van het Koningsplein; dáár
wordt hem den blinddoek afgenomen."
De verbazing en verwondering van al de jonkvrouwen, ridders, reuzen
of bedelaars, die in de tooversprookjes een donker roovershol, een
akeligen grafkelder, eene prachtige zaal of een wonderschoonen tuin
geblinddoekt werden binnengeleid, zouden niets zijn, vergeleken bij
de gevoelens van dezen baar. Als een tweede graaf de Monte Cristo
zou hij rondom zich staren en vragen of dat alles werkelijkheid was?
of hy wellicht niet in een schoonen droom verkeerde?
Hij zou zich bevinden in het midden van eene zoo uitgebreide ruimte,
een zoo breed plein, als wellicht nergens elders te vinden is; hij
zou frisch groen, vriendelijk villa's, smaakvolle tuinen, rondom dat
uitgestrekte plein opmerken en - wanneer het den Gouverneur-Generaal
mocht goeddunken den reiziger bij voorkeur des avonds naar dat Koningsplein
te voeren - zou hij overal licht zien en bloemen en vroolijkheid en
weelde; muziek en vroolijk gepraat, zouden hem van alle zijden in
de ooren klinken; uit enkere dier helder verlichte paleizen zou hem
het prettig gegons van gezelschappen tegemoetkomen; in zeer enkele,
zou hij over den wit marmervloer zich vlugge voetjes zien bewegen
op de maat eener vroolijke muziek, - - - - - - - - -
Geen twijfel! de eerste indruk zou schitterend zijn!
Nu?
Eerst sleept men den nieuwaangekomene door een smal riviertje, waarin
een paar baggermolens hem op allertreurigste manier aan zijn vaderland
herinneren; dan wordt zijn geduld op eene zware proef gesteld aan
den Boom met zijne onaangename drukten, zijn lastig onderzoek; eindelijk
wordt zijn humeurgeheel bedorven door het geschreeuw en gepraat, waarvan
hij niets verstaat, en dat hij toch noodzakelijk verstaan moet, wil
hij zijne bagage en zijn persoon in veiligheid gebracht zien.
[256:]
Eindelijk zit hij, niet zonder zich zeer warm en zeer bel:\chelük
gemaakt te hebben, in een" wagen ", zoo als men in Indië
zegt, en het valt hem op, hoe vuil de rijtuigen, hoe klem en armoedig
de paardjes zijn, die de Koningin van het Oosten er op nahoudt.
Was dat nog maar alles! Maar hij ziet rondom zich en o! ze zijn hartverscheurend,
de teleurgestelde verzuchtingen van den nieuweling. Is dit Batavia?
Dit de hoofdstad van Indië? . . . Wat is dat voor eene vuile
loods? En waartoe zou dit leelijk gebouw dienen?
En wat beteekent deze nauwe strast, dit steegje, in een land, waar
alles licht en ruimte heet te wezen?
"Koetsier, waarom staan die ellendige beesten stil? Zoo, kunnen
ze niet meer, uitgehongerd als ze zijn, in het land, waar men mij
vertelde dat mensch noch dier gebrek behoeft te lijden?.. "
Eensklaps keert zich de woede van den reiziger tot de schrijvers en
dichters, die hij allen nog eens heeft nagelezen vóór
zijn vertrek, en die zijn brein met de schoonste verwachtingen hebben
vervuld!
"Ik wou dat ik u eens hier had, professor Veth! Zijn dat misschien
de zoete geuren der melatti: nu, de luchtjes van de Leidsche achterbuurten
zijn er niets bij! Waar zijn uwe Lotos-bloemen, meneer Heine; uwe
klaterende bergstroomen en stilvlietende beekjes, gij, Junghuhn, en
gij, Multatuli, mag ik weten waar uwe Adinda's zich hebben verscholen?
ik zie niets dan ongegeneerde zwarte meiden, die zich in vuile kalis
baden. . . ."
Eindelijk komt hij, moe en knorrig, in zijn hotel aan; hij verlangt
niet~ dan een bad en een bed, hij heeft nog weinig gezien van het
Nieuw-Batavia, maar hij heeft er vooreerst genoeg van, en over het
geheel is het hem niet meegevallen.
Hoe geheel anders, zou die eerste impressie geweest zijn, zoo hij
geblinddoekt door die leelijke achterbuur-
[257:]
ten, door die vuile oude stad, door dat warme, drukke, onwelriekende
chineesche kamp was gereden; zoo hij had kunnen beginnen met het schoonste,
en eindigen met dat, alles, wat zoo weinig bekoorlijks heeft voor
een vreemde.
Later immers, wanneer hij een weinig met de eigenaardigheden van het
Indische leven bekend was, zou hij met de grootste belangstelling
zijn rondgereden in die City van Batavia, waar men de grondslagen
legt voor de lachende villa's in Willemspark en Javastraat; later
zou hij die onaanzienlijke toko's en kantoren met eene soort van eerbiedige
bewondering hebben aangezien, wetende dat achter die vuile muren duizenden
en tienduizenden worden omgezet, dat uit die eenvoudige gebouwen millioenen
worden verzonden, die Nederland groot maken.
Ook het chineesche kamp zou hem alleraardigst hebben toegeschenen,
zoo hij maar een weinig met zijn gestaarte bewoners was bekend geweest;
hij zou het curieus hebben gevonden ze gade te slaan, altijd druk
bezig, van den morgen tot den avond, altijd werkzaam, en wellicht
daardoor altijd zoo opgewekt en vroolijk, ofschoon voorzeker ook een
groot deel dier vroolijkheid is toe te schrijven aan de voldoening,
die het hun verschaft een inlander, landgenoot of Europeaan beet te
nemen, eene bezigheid, die hun altijd nieuwe vreugde bereidt en reeds
velen hunner, die als koelies in Indië aankwamen, als grands
seigneurs naar het Hemelsche Rijk deden terugkeeren.
Ja, hij zou zelfs ter sluiks nu en dan omzien naar de Adinda's, die
hem eerst alleen zwart en ongegeneerd schenen; hij zou hare gracieuse
bewegingen, haar waardigen gang, haar kwijnenden blik gadeslaan met
die oplettendheid, die warme belangstelling, die zoo verwonderlijk
spoedig ontstaat bij den Europeaan voor de donkere schoonen van het
Oosten.
Maar dat alles komt eerst later, en de eerste indruk wordt niet meer
weggenomen.
[258:]
Toch zou het der moeite waard zijn, zoo er gezorgd kon worden, dat
die eerste indruk wat aangenamer was, (zij het dan ook niet door zulke
krasse maatregelen als blinddoeken), want de eerste indruk doet veel
af, en het zou zoo goed, zoo nuttig, zoo heilzaam zijn voor Nederland
en lndie beide, zoo Indië steeds meer werd geroemd en geprezen
en gewaardeerd, zoo er steeds meer Nederlanders aankwamen en steeds
minder weggingen uit dit land.
Dit land waarvan niet Batavia de koningin is, maar die streken, waar
nog reine zeden en oostersche gastvrijheid wonen; waar nog de jonge
vrouw wegschuilt in het rijstveld, als de blanke vreemdeling nadert
; waar die vreemdeling somwijlen stilstaat op zijn pad, getroffen
door de majestueuze schoonheid der wereld, die hij betreedt; - - -
't zijn die stille oorden, waar de waringin fier de breede kroon opheft
naar het eeuwig blauw, maar liefdevol de krachtige armen uitstrekt
naar den ruischenden stroom, die geurige bloemen en frissche regens
komt neerleggen aan zijn voet; 't zijn die dichte wouden, waar de
tjimara suizelt in liefelijke harmonie met het gekir van den tortel,
waar het fijne groen der bamboe wuift en ruischt, verlicht door gouden
zonnestralen, geschakeerd door de kleuren van dien vogel, die zijn
gloeiende tinten met zich voerde uit het Paradijs.
Neen! het is niet Batavia, dat u uw vaderland zal doen vergeten, bet
is niet het beete, dure, blufferige Batavia, dat u de liefkoozingen
uwer moeder, den handdruk uwer vrienden, den glans en afwisseling
van Europa zal vergoeden; het zijn die rustige, liefelijke plekjes
op Java's bergen, in Sumatra's valleien, die plekjes, door de groote
steden minachtend "buitenposten" genoemd, - waar eene goddelijke
natuur u kalm en gelukkig stemt, waar de jaren daar henen snellen
als zoovele zonnige dagen, waar ge niet oud wordt of vermoeid van
het leven, waar ge met weinig fortuin
[259:]
eene betrekkelijke weelde en voorzeker overvloed kunt genieten, waar
ge u verblijden moogt in een onafhankelijk bestaan, waar ge leeft
als de aartsvader; u verheugend in uwe bloemen en uwe gade, in den
bloei van uw huis, in de welvaart uwer omgeving, in den blos der gezondheid
op de wangen uwer kinderen, in den blik vol liefde en geluk der gade,
die vaderland én vrienden voor u verliet, maar het zich nimmer
berouwde, wijl het nieuwe vaderland beter en schoon er is dan het
oude.
In een der met groen en bloemen versierde villa;s die slechts van
genot en vroolijkheid schijnen te spreken, in de smaakvolle en gastvrije
woning van den heer Stanbek was de overste van Berkesteyn opgenomen;
na een enkelen dag van rust, zoo noodig voor den zieke had hij een
lang en ernstig onderhoud met zijn ouden vriend gehad, en toen Clara
den heer Stanbek naar den uitslag van dat onderhoud vroeg, had hij
hetzelfde geantwoord, wat mevrouw Helmberg dagen te voren in haar
zielsangst had uitgeroepen: "er is geen tijd te verliezen!"
Er werd nu ook geen tijd verloren.
Reeds een uur nadat de ovel'ste het voornemen had te kennen gegeven,
om zun zoon in al zijne rechten te herstellen, was een advocaat ontboden
en in tegenwoordigheid van den zieke gebracht.
De rechtsgeleerde sprak het uit, wat de heer van Berkesteyn wel vreesde,
maar waaraan hij nog altijd had gehoopt op de eene of andere ,wijs
te kunnen ontkomen: hij moest Trudy Freilig huwen. Beslissend en onveranderlijk
sprak in dezen de wet, dat kinderen, buiten huwelijk verwekt, alleen
kunnen gewettigd worden door het opvolgend huwelijk van hunnen vader
en hunne moeder, wanneer deze hen, vóór het aangaan
des huwelijks wettiglijk hebben erkend, of wanneer de erkenning heeft
plaats gehad, bij de akte van voltrekking zelve.
[260:]
Er was dus geen ander middel. Eduard van Berkesteyn moest Trudy Freilig
huwen.
Hij stemde er in toe, hij stemde toe in al wat van hem gevraagd werd,
zoolang die zachte, smeekende oogen van Clara op hem rustten, zoolang
zijn zoon met die eerbiedige genegenheid hem de hand drukte, hij stemde
toe, maar onder ééne voorwaarde: hij zou Julio's moeder
huwen, maar noch vóór, noch na de plechtigheid wilde
hij haar zien.
Zij glimlachte slechts, toen zij die voorwaarde vernam; het deed er
niet toe, hoe zij haar griefde en vernederde. zoo slechts haar zoon
werd erkend.
De rechtsgeleerde had de noodige stappen gedaan,de invloed van den
overste en zijne vrienden hadden hem het bereiken van het voorgestelde
doel gemakkelijk gemaakt.
Den ambtenaar van den burgerlijken stand werd kennis gegeven van het
voorgenomen huwelijk, met verzoek de vereischte huwelijksafkondigingen
ten spoedigste te doen plaats hebben; een verzoekschrift om dispensatie
van de tweede afkondiging werd bij den Gouverneur-Generaal ingediend,
en, wegens zware ziekte, toegestaan het huwelijk ten huize van den
heer Stanbek te doen plaats hebben.
Toen alles gereed was, - en dat was binnen acht dagen na aankomst
te Batavia, - toen durfde de dokter geene toestemming geven tot het
voltrekken der plechtigheid, wijl de toestand van den zieke alle hevige
aandoeningen verbood. En mevrouw Helmberg liep in haar hotel op en
neder ter prooi aan den vreeselijken angst, dat nu wellicht de dood
tusschenbeide zou treden vóór ze haar kind erkend en
gelukkig had gezien, en Julio werd knorrig en ongeduldig en riep het
soms in zijn drift uit, hoe hij het altijd geweten had, dat hij niet
geboren was om gelukkig te wezen, dat bij tot het ras der gevloekten
behoorde.
[261:]
Op een donkeren storinachtigen nacht, toen de regen kletterde en
de wind gierde door Batavia's ruime stratten, werd daar een luid en
hevig kloppen gehoord aan mevrouw Helmberg's deur.. ., een kwartier
later trad ze de kamer binnen, waarin de overste van Berkesteyn lag
te sterven/
"Te laat!"
Met dien kreet trad ze terug, toen ze hem daar zag ter neder liggen,
uitgeput, bewusteloos, stervende.
"Te laat!"
Zoo morde ook Julio, toen hij weinige oogenblikken later met den dokter,
den heer Stanbek en den ambtenaar, zich rondom het leger schaarde.
Maar neen! dat zou, dat kon niet het einde zijn van al den strijd,
al de zelfopoffering dier twee edele vrouwenharten, van zooveel geduld
en zooveel smart!
Na eene korte pooze, maar die den aanwezigen oneindig lang scheen,
richtte Clara, die over den stervende lag gebogen, zich op; haar bleek
gelaat was door een glimlach verhelderd, - hij had een naam gefluisterd...
den naam, dien hij eenmaal in zoete verrukking had uitgesproken, ,
. .
Op Clara's wenk trad Trudy Freilig nader.
De plechtigheid begon. Zij lag geknield voor zijn leger, zij had de
hand gegrepen, die hij rustig in de hare liet, nooit is wellicht kouder,
klammer hand gereikt voor het echt altaar; nooit is wellicht het ja
zachter uitgesproken. - Maar het werd uitgesproken, en toen ze opstond
uit haar knielende houding was haar zoon het wettig kind van Eduard
van Berkesteyn.
Hij had het gezegd, - noch voor, noch na de plechtigheid wilde hij
haar zien, en ze trok zich haastig in den donkersten hoek van het
vertrek terug, en ze zag het slechts van vene, hoe broeder en zuster
te zamen voor het sterfbed traden en hoe hun vader met eene laatste
krachtsinspanning de hand reikte aan zijn zoon,
[262:]
met teedere woorden en vele, vele kussen van zijne dochter scheidde.
Het was zeer stil in het vertrek, toen Julio en zijne moeder Clara's
handen drukte in sprakelooze dankbaarheid, zeer stil, toen van Raven,
zijne geliefde in de armen sloot en haar toefluisterde, dat ze niet
alleen achterbleef op de wereld; zeer stil, terwijl allen wachtten
op den laatsten snik van den stervenden, - en vandaar wellicht, dat
zij zich zoo getroffen oprichtten als daar zacht, maar duidelijk door
den kamer klinkt:
"Trudy, mijne vrouw!"- - - -
Ze was aan zijne…. zijde, ze kuste de handen, die hij naar haar
uitstrekte, de bleeke lippen die haar naam fluisterden… ze bleef
alleen met hem en niemand vernam, wat zij tot hem sprak, niemand wist,
wat hij haar te zeggen had; maar - dat haar werd gesproken van berouw
en vergeving, van onveranderijke liefde en gelukkig wederzien, dat
bewees de zalige glimlach, die weinige uren later gezien werd op het
gelaat van den doode.
